[รู้ไว้ไปสอบ]ปฏิรูประบบราชการ รัชกาล 5 กระทรวง&มณฑลเทศาภิบาล

สรุปการปฏิรูประบบราชการ รัชกาลที่ 5 เจาะลึกการตั้ง 12 กระทรวง & มณฑลเทศาภิบาล เก็บคะแนน A-Level สังคมศึกษา!

ซีรีส์คอนเทนต์ "รู้ไว้ไปสอบ"

สวัสดีครับน้องๆ ชาว The Study ทุกคน! ยินดีต้อนรับเข้าสู่ซีรีส์ "รู้ไว้ไปสอบ" คอลัมน์สรุปเนื้อหาเตรียมสอบ TCAS แบบย่อยง่าย ได้ประเด็นครบถ้วน และตรงจุดออกสอบจริง สำหรับน้องๆ Dek70, Dek71 และ Dek72 ที่กำลังเก็บเนื้อหาวิชา A-Level สังคมศึกษา (สาระประวัติศาสตร์ไทย) ประเด็นหลักที่ ทปอ. ชอบนำมาตั้งโจทย์วิเคราะห์คือ "การปฏิรูประบบราชการแผ่นดินในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5)" ครับ

หลายคนมักสับสนระหว่างการปกครองส่วนกลางและการปกครองส่วนภูมิภาค รวมถึงจำจำนวนกระทรวงสับสน วันนี้พี่ๆ The Study สรุปภาพรวม กระบวนการ และจุดเน้นออกสอบมาให้น้องๆ อ่านจบในโพสต์เดียวแล้วครับ!

1. ทำไมต้องปฏิรูประบบราชการ? (สาเหตุสำคัญที่ต้องวิเคราะห์ให้แตก)

ก่อนจะจำชื่อกระทรวง น้องๆ ต้องเข้าใจ "บริบทและสาเหตุ" เบื้องหลังก่อนครับ เพราะข้อสอบ A-Level สังคมฯ ยุคนี้ไม่ได้ถามแค่ "ใคร ทำอะไร" แต่ถามไปถึง "ทำไมต้องทำ"

• ภัยคุกคามจากจักรวรรดินิยมตะวันตก ฝรั่งเศสและอังกฤษพยายามขยายอาณานิคมเข้ามาในแถบเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ โดยมักใช้ข้ออ้างว่าเขตแดนของสยามไม่ชัดเจน และระบบการปกครองเดิมล้าหลัง ไร้ประสิทธิภาพ
• ความซ้ำซ้อนของระบบจตุสถัมภ์เดิม ระบบการปกครองเดิมที่ใช้มาตั้งแต่สมัยอยุธยา (เวียง วัง คลัง นา และการแบ่งหัวเมืองฝ่ายเหนือ-ฝ่ายใต้) มีการทำงานที่ซ้ำซ้อนกัน ทั้งกรมกลาโหมและกรมมหาดไทยต่างก็มีอำนาจดูแลทั้งงานทหารและงานประชาบาลในพื้นที่ของตนเอง
• การดึงอำนาจเข้าสู่ศูนย์กลาง (Centralization) ลดอำนาจของขุนนางและบรรดาเจ้าเมืองเดิม (ยกเลิกระบบ "กินเมือง") เพื่อรวบรวมอำนาจการบริหาร การเก็บภาษี และกองกำลังมาไว้ที่รัฐบาลกลาง

2. การปฏิรูปการปกครองส่วนกลาง ยกเลิกจตุสถัมภ์ สู่การตั้ง 12 กระทรวง (พ.ศ. 2435)

เมื่อวันที่ 1 เมษายน พ.ศ. 2435 รัชกาลที่ 5 ทรงโปรดเกล้าฯ ให้ยกเลิกตำแหน่งอัครมหาเสนาบดี (สมุหนายกและสมุหพระกลาโหม) รวมถึงระบบจตุสถัมภ์เดิม แล้วจัดตั้ง 12 กระทรวง ขึ้นมาบริหารงานอย่างเป็นระบบ โดยมีเสนาบดีเป็นผู้บังคับบัญชาแต่ละกระทรวง

• เกร็ดน่ารู้ออกสอบ ในช่วงแรกทรงเริ่มจัดตั้ง 12 กระทรวง (ภายหลังได้มีการปรับเปลี่ยน ยุบรวมบางกระทรวง เช่น ยุบกระทรวงยุทธนาธิการเข้ากับกระทรวงกลาโหม และยุบกระทรวงมุรธาธรเข้ากับกระทรวงวัง จึงเหลือ 10 กระทรวง ในเวลาต่อมา)

โครงสร้าง 12 กระทรวงยุคเริ่มต้น (พ.ศ. 2435)

• กระทรวงมหาดไทย ดูแลหัวเมืองฝ่ายเหนือและประเทศราชทางเหนือ
• กระทรวงกลาโหม ดูแลหัวเมืองฝ่ายใต้ และงานทหารเรือ/กรมแสง
• กระทรวงการต่างประเทศ ดูแลงานสัมพันธไมตรีและการต่างประเทศ
• กระทรวงนครบาล (กระทรวงเมือง) ดูแลความสงบเรียบร้อย คดีความ และคุกในเขตพระนคร
• กระทรวงวัง ดูแลกิจการในพระราชสำนักและพระราชพิธี
• กระทรวงพระคลังมหาสมบัติ ดูแลการจัดเก็บภาษีอากร งบประมาณรายรับ-รายจ่ายของแผ่นดิน
• กระทรวงเกษตรพานิชการ (เกษตราธิการ) ดูแลการเกษตร การทำนา ทำป่าไม้ และการออกโฉนดที่ดิน
• กระทรวงยุติธรรม ดูแลระบบศาลและการยุติธรรมทั่วราชอาณาจักร
• กระทรวงธรรมการ ดูแลการศาสนา การศึกษา การพยาบาล และพิพิธภัณฑ์
• กระทรวงโยธาธิการ ดูแลงานโยธาก่อสร้าง การไปรษณีย์โทรเลข และการรถไฟ
• กระทรวงยุทธนาธิการ ดูแลการทหารบกและทหารเรือแบบสากล
• กระทรวงมุรธาธร ดูแลพระราชลัญจกรและหนังสือราชการในพระองค์

3. การปฏิรูปการปกครองส่วนภูมิภาค: ระบบ "มณฑลเทศาภิบาล"

การปฏิรูปส่วนภูมิภาคถือเป็นจุดเปลี่ยนที่ทำให้สยามกลายเป็น "รัฐชาติสมัยใหม่" (Modern Nation-State) ที่มีอาณาเขตชัดเจน โดยทรงยกเลิกระบบ "เจ้าเมืองกินเมือง" แล้วนำ ระบบมณฑลเทศาภิบาล มาใช้

• เปลี่ยนเจ้าเมืองเป็นข้าราชการ ยกเลิกการให้เจ้าเมืองหาประโยชน์จากท้องที่ (ระบบกินเมือง) เปลี่ยนมาเป็นข้าราชการที่ได้รับ "เงินเดือน" จากรัฐบาลกลาง
• สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงเป็นเสนาบดีกระทรวงมหาดไทยพระองค์แรก และเป็นกำลังสำคัญในการวางรากฐานระบบมณฑลเทศาภิบาล
• การปกครองส่วนท้องถิ่น เริ่มต้นนำระบบ "สุขาภิบาล" มาใช้เป็นครั้งแรกที่ ตำบลท่าฉลอม จังหวัดสมุทรสาคร เพื่อทดลองให้ประชาชนมีส่วนร่วมในการปกครองตนเอง

จุดเน้นจำไปทำข้อสอบ A-Level (Checklist ก่อนเข้าห้องสอบ)

จุดเริ่มต้นปฏิรูปส่วนกลาง ประกาศตั้งกระทรวงอย่างเป็นทางการเมื่อ พ.ศ. 2435 (เริ่มแรก 12 กระทรวง ก่อนปรับเหลือ 10 กระทรวง)

แนวคิดมณฑลเทศาภิบาล เปลี่ยนจาก "กินเมือง" เป็น "รับเงินเดือน", ดึงอำนาจเข้าสู่ศูนย์กลาง, และรวมหัวเมืองเข้าเป็นรัฐชาติที่มีเขตแดนแน่นอน

ทดลองสุขาภิบาลแรก สุขาภิบาลท่าฉลอม (รากฐานการปกครองส่วนท้องถิ่น)

การจำลำดับการปฏิรูปจะง่ายขึ้นถ้าเข้าใจว่า ทุกๆ ก้าวของการปฏิรูปในสมัยรัชกาลที่ 5 ทำไปเพื่อ "รักษาเอกราชของประเทศ" และ "ปรับตัวให้ทันอารยประเทศ" ครับ

ขอให้น้องๆ Dek70, Dek71 และ Dek72 ทบทวนประเด็นนี้ให้แม่นยำ แล้วพบกันใหม่ในซีรีส์ "รู้ไว้ไปสอบ" ตอนถัดไปทาง The Study ครับ! สู้ๆ ครับทุกคน!

แหล่งที่มาและอ้างอิง (References)

• เตช บุนนาค. (2548). การปกครองระบบเทศาภิบาลของประเทศสยาม พ.ศ. 2435–2458. กรุงเทพฯ: ดำรงราชานุภาพ.
• สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ. พระราชพงศาวดาร และลักษณะการปกครองประเทศสยามแต่โบราณ.
• สมาคมที่ประชุมอธิการบดีแห่งประเทศไทย (ทปอ. / myTCAS). Blueprint วิชา A-Level สังคมศึกษา (สาระประวัติศาสตร์).